Ka dy mënyra për të hyrë në errësirën e shpirtit: ta shohësh atë si një bodrum ku janë mbyllur gjërat që ndërgjegjja nuk ka dashur t'i shohë, ose ta shohësh si një pyll të lashtë, ku nën rrënjët e dukshme të jetës fle një botë tjetër, më e vjetër se vetë individi.

Në historinë e psikanalizës, Sigmund Frojdi dhe Karl Gustav Jung u nisën nga një truall i përbashkët, por përfunduan në dy horizonte të ndryshme. Të dy e zhvendosën vëmendjen nga sipërfaqja e ndërgjegjes drejt thellësive të psikës; të dy besuan se njeriu nuk është plotësisht transparent për vetveten. Por ndërsa Frojdi e pa të pavetëdijshmen kryesisht si një terren ku veprojnë dëshira, konflikte dhe përmbajtje të shtypura, Jungu e zgjeroi atë në një univers psikik ku nuk jetojnë vetëm plagët e së kaluarës, por edhe simbolet, arketipet, mundësitë dhe forcat krijuese të individit.

Për Frojdin, një pjesë e rëndësishme e jetës psikike është ajo që ndërgjegjja e ka dëbuar nga vetëdija. Dëshira të papranueshme, kujtime të dhimbshme, konflikte të pazgjidhura dhe impulse që bien ndesh me normat morale mund të shtypen, por shtypja nuk do të thotë zhdukje. Ajo që largohet nga ndërgjegjja mund të vazhdojë të veprojë në mënyrë të tërthortë: në ëndrra, simptoma, gabime në të folur, fantazi apo sjellje që vetë individi nuk arrin t'i shpjegojë.

Në këtë kuptim, e pavetëdijshmja frojdiane nuk është një heshtje. Është një fuqi që flet pa u shfaqur drejtpërdrejt.

Psikanaliza, për Frojdin, bëhet kështu një përpjekje për ta bërë të dukshmen atë që fshihet pas së dukshmes; për të zbuluar konfliktin që prodhon simptomën dhe për t'i dhënë individit një mundësi më të madhe për ta kuptuar dhe për ta përballuar atë.

Por aty ku Frojdi shihte kryesisht historinë personale të individit, Jungu pyeti:

Po sikur psikika të ketë një histori më të vjetër se biografia jonë?

Kjo pyetje e çoi drejt konceptit të të pavetëdijshmes kolektive.

Për Jangun, psikika nuk përfundon te kujtimet e fëmijërisë dhe konfliktet e jetës personale. Në thellësitë e saj ekzistojnë struktura të trashëguara të përvojës njerëzore, forma universale të cilat ai i quajti arketipe. Ato nuk janë imazhe të gatshme që çdo njeri i trashëgon si fotografi të ruajtura në kujtesë; janë më tepër modele themelore të përjetimit dhe të organizimit simbolik të përvojës.

Prandaj figura e Nënës, e Heroit, e Plakut të Urtë, e Hijes, e Personës dhe e figurave të tjera arketipore shfaqen në mite, përralla, fe, art dhe ëndrra, shpesh me forma të ndryshme, por me një ngjashmëri të habitshme në strukturën e tyre psikologjike.

Këtu qëndron një nga dallimet më të bukura mes dy mendimtarëve.

Për Frojdin, ëndrra është shpesh një rrugë drejt dëshirës së fshehur. Për Jangun, ajo është edhe një letër që psikika i shkruan ndërgjegjes.

Prandaj ëndrra nuk duhet vetëm të “zbërthehet”; duhet edhe të dëgjohet.

Një gjarpër, një pyll, një shtëpi, një det, një nënë, një fëmijë, një plak, një udhëtim apo një derë e mbyllur nuk janë domosdoshmërisht vetëm objekte të një historie nate. Në leximin jungian, ato mund të mbartin shtresa simbolike që lidhen me gjendjen psikike të individit dhe me struktura më të thella të përvojës njerëzore.

Kështu, e pavetëdijshmja nuk është vetëm ajo që ne kemi harruar.

Është edhe ajo që ende nuk kemi mësuar ta njohim brenda vetes.

Ky është një ndryshim thelbësor.

Frojdi na mëson të pyesim:

Çfarë po shtyp?

Jungu na shtyn të pyesim edhe:

Çfarë po përpiqet të bëhet nëpërmjet meje?

Në njërën anë kemi konfliktin; në tjetrën, mundësinë e shndërrimit.

Në këtë pikë shfaqet një nga konceptet më të rëndësishme të Jungut: individuimi.

Individuimi nuk është thjesht të bëhesh “vetvetja” në kuptimin e zakonshëm. Është një proces i gjatë psikik nëpërmjet të cilit individi përpiqet të njohë dhe të pajtojë pjesët e ndryshme të qenies së vet: atë që shfaq para botës dhe atë që fsheh; anën e ndriçuar dhe hijen; arsyen dhe instinktin; të vetëdijshmen dhe të pavetëdijshmen.

Njeriu, sipas kësaj perspektive, nuk bëhet i plotë duke zhdukur hijen e tij.

Bëhet i plotë duke e njohur atë.

Dhe kjo është një ide që e bën psikologjinë e Jungut të prekë kufijtë e filozofisë.

Sepse çfarë është “Hija”?

Është ajo pjesë e vetes që nuk duam ta pranojmë si tonën. Zemërimi që e quajmë dobësi te tjetri, zilia që e dënojmë te të tjerët, frika që e maskojmë me krenari, dëshira që nuk guxojmë ta pranojmë, dobësia që e fshehim pas forcës.

Ne shpesh luftojmë te të tjerët pikërisht me atë që nuk duam të shohim te vetja.

Jungu do ta quante këtë përballje me Hijen një nga rrugët më të vështira të vetënjohjes.

Por ka edhe një tjetër ndryshim.

Për Frojdin, e pavetëdijshmja lidhet fuqishëm me të kaluarën: me fëmijërinë, dëshirat e shtypura, konfliktet e hershme dhe mënyrën se si ato vazhdojnë të ndikojnë të tashmen.

Jungu nuk e mohon këtë dimension. Por ai i shton psikikës edhe një orientim drejt së ardhmes.

E pavetëdijshmja mund të mos jetë vetëm arkivi i asaj që kemi qenë; ajo mund të jetë edhe laboratori i asaj që mund të bëhemi.

Kjo e ndryshon krejtësisht mënyrën se si e shohim shpirtin.

Nëse Frojdi na çon drejt rrënjëve të plagës, Jungu pyet se çfarë mund të mbijë mbi ato rrënjë.

Nëse Frojdi dëgjon zërin e konfliktit, Jungu kërkon edhe zërin e transformimit.

Nëse Frojdi kërkon të zbulojë atë që është fshehur, Jungu kërkon të kuptojë edhe atë që kërkon të lindë.

Dhe ndoshta këtu qëndron bukuria e këtij dallimi: njëri e sheh të pavetëdijshmen si një forcë që duhet kuptuar për të mos na sunduar; tjetri e sheh edhe si një burim nga i cili mund të mësojmë për të mos mbetur të huaj për veten.

Megjithatë, është e rëndësishme të mos i shndërrojmë këto ide në një ndarje tepër të thjeshtë: Frojdi nuk e konsideronte të pavetëdijshmen thjesht një “kosh plehrash” psikik dhe Jungu nuk e shihte atë si një burim të pastër urtësie. Edhe te Frojdi, e pavetëdijshmja është komplekse dhe dinamike; edhe te Jungu, ajo përmban përmbajtje të errëta, konfliktuale dhe potencialisht shkatërruese.

Të dy na paralajmërojnë për të njëjtën gjë:

njeriu nuk është zotëruesi absolut i vetvetes.

Ne mendojmë se dimë pse duam, pse urrejmë, pse zgjedhim, pse largohemi, pse afrohemi. Por thellë nesh mund të veprojnë forca që nuk i kemi emërtuar ende.

Dhe pikërisht këtu fillon aventura e vetënjohjes.

Sepse armiku më i rrezikshëm i njeriut nuk është gjithmonë ajo që ai nuk di për botën.

Ndonjëherë është ajo që nuk di për veten.

Frojdi na mësoi të zbresim në bodrumin e psikikës.

Jungu na ftoi të hyjmë edhe në pyll.

Në bodrum mund të gjejmë kujtime të mbyllura, dëshira të mohuara dhe plagë që ende marrin frymë.

Në pyll mund të gjejmë hijen, arketipet, simbolet dhe rrugët që nuk i kemi marrë ende.

Por të dyja rrugët përfundojnë në të njëjtin vend:

te njeriu që përballet me veten.

Dhe ndoshta ky është kuptimi më i thellë i të pavetëdijshmes: nuk është thjesht nata e mendjes.

Është ajo pjesë e qenies sonë që vazhdon të jetojë edhe kur ne mendojmë se kemi mbaruar së njohuri veten.

Prandaj vetënjohja nuk është një udhëtim drejt një përgjigjeje përfundimtare.

Është një zbritje gjithnjë e më e thellë drejt pyetjes:

Kush jam unë, përtej asaj që besoj se jam?

Dhe ndoshta përgjigjja më e vërtetë nuk gjendet në sipërfaqe.

Sepse ajo që quajmë “vetja” është vetëm drita që shohim.

Në thellësi, nën të, lëviz një univers i tërë.

Dhe të njohësh veten do të thotë të guxosh të ndezësh një dritë edhe atje ku dikur kishe frikë të shikoje.

Përgatiti: Albert Vataj